“SHUM BOLA” QISSASIDA BOLA E’TIQODI - Umurzakov, Rustam (University Research Base, 2025)
Adabiyotshunoslikdagi e’tiqod masalasi o‘rganilish jihatidan nozik, tadqiqotchini boshi berk ko‘chaga olib kirib qo‘yishi mumkinligi bilan cho‘chitadigan mavzular sirasiga kiradi. Bugunga qadar o‘zbek adabiyotshunosligida qahramon e’tiqodi masalasiga ma’lum sabablarga ko‘ra qo‘l urilmay kelinmoqda. Davr talabi va badiiy asarga yondoshuv usuli bu yo‘nalishda tadqiqotchini cheklaganligini ko‘rishimiz mumkin. Qolaversa, e’tiqod tushunchasini bir yoqlama anglash ham cheklovlarni yuzaga keltiradi. Kengroq qaralsa, e’tiqod albatta, Xudoga va diniy ta’limotlarga ishonchdan iborat emas. Ayniqsa, bola e’tiqodi masalasida bu tushuncha yangi va o‘zgacha ma’nolar kasb etishi mumkin. Ushbu maqolada yozuvchi G‘afur G‘ulomning “Shum bola” qissasidagi bola obrazi tahlil qilinadi. Muhit sabab bolaning qarashlari nafratga, undan keyin fosh etish va o‘ch olishga, yakunda esa, e’tiqodsizlikka olib kelishi va natijada birorta suyanchig‘i yo‘q, hech kimga va hech nimaga ishonchi qolmagan shaxsga aylanishi ochib beriladi. Tahlillarga ko‘ra, insoniy munosabatlar sohasida ishonch-e’tiqod har qanday do‘stlik va muhabbatning ajralmas qismi hisoblanadi. Bola kamol topib borishi, unda insoniy fazilatlar, iqtidor va qobiliyatlar shakllanishi uchun unga nisbatan e’tiqod zarur. Bunda bola uchun juda ahamiyatli inson, ya’ni ota va ona unga ishonishi talab etiladi. Aks holda, bolada bunday qobiliyatlar mutlaqo bo‘lmaganday ruhiyatida pinhon qolib ketishi mumkin. Insondagi barcha yovuzlik tashqi ta’sir oqibatida yuzaga keladi, natijada uning tanlash imkoniyati qolmaydi. Bolalar ma’lum yoshga еtib, ijtimoiy hayotni ko‘rganlaridan keyin ikkilanib qolishi bejiz emas. Eng yomoni – bolada tanlash imkoniyatining qolmaganligi. Aynan tanlash imkoniyatining qolmaganligi, e’tiqod еmirilishi kabi XX asrning tipik muammolarini G‘afur G‘ulomning (1903-1966) “Shum bola” qissasida ko‘rishimiz mumkin. Asarga o‘smir yoshida kirib kelgan Shum bola tez orada o‘spiringa aylanadi. Qissadagi dinamik syujet, voqealarning tez rivojlanishi, bola ruhiyatidagi evrilishlar yosh davrlarini tez bosib o‘tishga majbur qiladi.