DOMINANT TILLAR TA’SIRI OSTIDA MILLIY TIL EKOLOGIYASI VA LEKSIK INTERFERENSIYA - Zokirov, Muxtorali; Zokirova, Sohiba (University Research Base, 2025)
Tilshunoslikning so‘nggi yutuqlari tillarning hayotiyligi, yashash istiqbollari va yo‘q bo‘lib ketish xavfi bilan shug‘ullanuvchi areal tilshunoslik va ekolingvistika kabi yangi sohalarning paydo bo‘lishiga olib keldi. Sinergetik tamoyillarga asoslanib, ushbu yondashuvlar ba'zi tillarning qanday qilib “global ommaviy axborot vositalari” ga aylanishini va boshqa tillarni o‘z ta’sir doirasiga jalb qilgan holda “jalb qiluvchi” sifatida harakat qilishini ko‘rsatadi. Musulmon dunyosida arab tilining, nasroniy dunyosida lotin tilining, zamonaviy vaziyatda esa global makonda ingliz tilining kuchli ta’siri yorqin misollardir. Maqolada tarjimaning adabiy tilni boyitishdagi o‘rni ta’kidlangan, chunki madaniyatlararo aloqalar semantik yaqinlashuv va muloqotni soddalashtirishga yordam beradi. Biroq dominant tildan leksik birliklar va tushunchalarning kirib kelishi milliy madaniy o‘ziga xoslikni yo‘qotishdan xavotir uyg‘otishi mumkin. Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, ommaviy ikki tillilik holatida “tegishli so‘zlar”ning aralashuvi leksik-semantik me’yorlarning buzilishiga olib keladi. Tildan foydalanishdagi salbiy tendentsiyalarni (degradatsiyani) o‘rganish va tiklash (reabilitatsiya) strategiyalarini izlashni o‘z ichiga olgan “lingvistik ekologiya” kontseptsiyasiga alohida e’tibor beriladi. Maqolada turkman va o‘zbek kabi bir-biriga yaqin bo‘lgan tillar o‘rtasidagi tarjimalarda aralashuv xatolariga misollar keltirilgan, bu ko‘pincha tegishli manbalar va maxsus lug‘atlarning yo‘qligi bilan izohlanadi. Mualliflar “tarjimonning soxta do‘stlari” masalasiga yanada ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lishga, ommaviy axborot vositalarida va rasmiy nutqda leksik me’yorlarni saqlashga, shuningdek, globallashuv sharoitida madaniy qadriyatlarni saqlash va tillarning barqaror evolyutsiyasi uchun zarur bo‘lgan lingvistik o‘z-o‘zini anglashni rivojlantirishga chaqiradi.